چاه تَفله

چاه تَفله: چاهي متبرک در عُسفان مکه

چاه تفله در منطقه عُسْفَان، در سه راهي مکه، مدينه و جده، و در 80 کيلومتري مکه قرار دارد.^[1] اين چاه که گويا به سبب متبرک شدن به آب دهان پيامبر_{(صلی الله علیه و آله)} بدين نام خوانده شده، در مسير حج واقع، و يکي از منازل و توقفگاه‌هاي حاجيان بوده است.^[2] از اين رو گاه نام اين چاه بر اين توفقگاه نيز اطلاق مي‌شد.^[3] از اين چاه گاه با نام بئر عسفان نيز ياد شده است.^[4] به گزارش فراهاني (م.1331ق.) عجم‌ها آن را بئر اصفهان نيز خوانده‌اند^[5] که مي‌تواند ناشي از تلفظ فارسي‌زبانان باشد. از پيشينه اين چاه و حفرکننده آن اطلاعي در دست نيست.

از چاه تفله، در حوادث عصر نبوي، سخني به ميان نيامده است، تنها برخي از نويسندگان معاصر^[6] و نيز سفرنامه‌نويسان^[7] از توقف پيامبر_{(صلی الله علیه و آله)} در سفري جنگي، در کنار اين چاه، سخن گفته‌اند. در اين سفر که با نام غزوه بني‌لحيان در سال ششم^[8] و به نقلي پنجم هجري^[9] و براي انتقام شهداي رجيع انجام شد، پيامبر_{(صلی الله علیه و آله)} به سوي عسفان، سکونت‌گاه قبيله بني‌لحيان، حرکت کرد^[10] و پس از حضور در عسفان، در کنار اين چاه توقف کرد. در اين گزارش، از شيرين شدن آب چاه پس از آن که حضرت از آن نوشيد و آن را با آب دهان خود متبرک کرد، سخن گفته شده است. از اين رو تفله، مورد توجه مسلمانان و به خصوص حاجياني که از اين مسير به حج مي‌رفتند، قرار گرفت و براي تبرک، از آب آن مي‌نوشيدند.

ويژگي‌هاي اين چاه سبب گرديد تا مورد توجه بسياري از سفرنامه‌نويسان قرار گيرد.^[11] برخي سفرنامه‌نويسان، از حضور علي_{(علیه السلام)} در کنار چاه و شيرين شدن آب آن در اثر متبرک شدن توسط آن حضرت گزارش داده‌اند.^[12]

رفعت پاشا (م.1353ق.) در بازديد از اين چاه آن را ساخته شده از سنگ‌هاي سياه، قطر ديوارش را 5/1 متر، و فاصله سطح آب تا دهانه چاه را در زمان کمي آب 5/16 متر و در زمان زيادي آب حدود 10 متر دانسته است. وي همچنين توصيفاتي از نحوه استخراج آب با دلو، توسط ساقيان، آورده است.^[13]

بلادي، از نويسندگان معاصر، در بازديد خود از اين چاه دهانه آن را بزرگ و آب آن را پاکيزه و گوارا خوانده است. به گفته وي، آب اين چاه زياد است و با آن که از آب آن به عنوان هديه به مکه و جدّه برده مي‏شود، هرگز دچار کمبود نمي‌گردد.^[14] (تصویر شماره 19)

منابع

اتحاف الوري: عمر بن محمد بن فهد (م.885ق.)، به کوشش عبدالکريم، مکه، جامعة ام القري، 1408ق؛ التاريخ القويم: محمد طاهر الکردي، به کوشش عبدالملک بن عبدالله بن دهيش، بيروت، دار خضر، 1420ق؛ تاريخ خليفة بن خياط: خليفة بن خياط (م.240ق.)، به کوشش سهيل زکار، بيروت، دار الفکر، 1414ق؛ التنبية و الاشراف: علي بن الحسين المسعودي (م.346ق.)، بيروت، دار الصعب، بی‌تا؛ حسن المحاضره في اخبار مصر و القاهره: عبدالرحمن بن ابي‌بکر السيوطي (849-911ق.)، به کوشش خليل المنصور، بيروت، دار الکتب العلميه، 1418ق؛ الرحلة الورثيلانيه: حسين بن حمد الورثيلاني (م.1779م.) قاهره، مکتبة الثقافة الدينيه، 1429ق؛ سفرنامه سيف الدوله: سلطان محمد سيف الدوله (قرن 14ق.)، تهران، نشر ني، 1364ش؛ سفرنامه فرهاد ميرزا (هداية السبيل و کفاية الدليل): فرهاد ميرزا معتمد الدوله، تصحيح غلام رضا طباطبايي، تهران، علمي، 1366ش؛ سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهاني: محمد حسين فراهاني (قرن 14ق.)، به کوشش گلزاري، تهران، فردوسي، 1362ش؛ الطبقات الکبري: محمد بن سعد (م.230ق.)، بيروت، دار الصادر، 1409ق؛ فرهنگ اعلام جغرافيايي: محمد محمد حسن شراب، ترجمه شيخي و نعمتي، تهران، مشعر، 1383ش؛ مرآة الحرمين: ابراهيم رفعت باشا (م.1353ق.)، قم، المطبعة العلميه، 1344ق؛ معجم البلدان: ياقوت بن عبدالله الحموي (م.626ق.)، بيروت، دار صادر، 1995م؛ معجم المعالم الجغرافية في السيرة النبويه: عاتق بن غيث البلادي (م.1431ق.)، مکه، دار مکه، 1402ق؛ موسوعة مرآة الحرمين الشريفين: ايوب صبري باشا (م.1290ق.)، القاهره، دار الآفاق العربيه، 1424ق.

[1]. معجم المعالم الجغرافيه، ص208؛ اتحاف الوري، ج4، ص34، «پاورقي».

[2]. حسن المحاضره، ج2، ص267؛ التاريخ القويم، ج2، ص332؛ سفرنامه ميرزا محمدحسين فراهاني، ص215.

[3]. موسوعة مرآة الحرمين، ج5، ص155.

[4]. حسن المحاضره، ج2، ص267؛ التاريخ القويم، ج2، ص317؛ موسوعة مرآة الحرمين، ج2، ص200.

[5]. سفرنامه ميرزا محمدحسين فراهاني، ص215.

[6]. التاريخ القويم، ج2، ص333؛ موسوعة مرآة الحرمين، ج5، ص155.

[7]. سفرنامه فرهاد ميرزا، ص194؛ مرآة الحرمين، ج2، ص200؛ سفرنامه ميرزا محمدحسين فراهاني، ص215.

[8]. الطبقات، ج2، ص78؛ التنبيه و الاشراف، ص218.

[9]. تاريخ خليفه، ص45؛ معجم البلدان، ج4، ص121.

[10]. تاريخ خليفه، ص45.

[11]. الرحلة الورثيلانيه، ج1، ص425؛ سفرنامه فرهاد ميرزا، ص194.

[12]. سفرنامه سيف الدوله، ص136.

[13]. مرآة الحرمين، ج2، ص200.

[14]. فرهنگ اعلام جغرافيايي، ص64.